Gan weithio gydag ADSS Cymru a Solace Wales, mae CLlLC wedi nodi gweledigaeth wedi’i hadnewyddu ar gyfer gofal cymdeithasol, gan ddadlau bod y system bresennol o dan bwysau anghynaliadwy ac yn gorfod esblygu i ateb y galw cynyddol.

Mae mwy na 81,000 o bobl yn derbyn gofal a chymorth ar hyn o bryd, gyda chynghorau’n cynnal dros 126,000 o asesiadau bob blwyddyn. Mae tua 80% o bobl yn graddio eu gofal fel da neu ardderchog, ond mae cynghorau’n rhybuddio bod hyn yn dod yn anoddach i’w gynnal.

Mae cynghorau’n dweud bod gofal cymdeithasol yn wasanaeth cyhoeddus hanfodol sy’n helpu pobl i fyw’n annibynnol, yn amddiffyn y rhai mwyaf agored i niwed, ac yn cefnogi plant, teuluoedd ac oedolion ym mhob cymuned. Fodd bynnag, mae galw cynyddol, prinder gweithlu a phwysau ariannol yn gwneud hyn yn fwyfwy anodd i’w gynnal.

Mae’r weledigaeth yn galw am symud i ffwrdd o ymatebion sy’n cael eu gyrru gan argyfwng tuag at gymorth cynharach a chefnogaeth gymunedol gryfach. Mae cynghorau’n dadlau y dylai gwasanaethau barhau i fod wedi’u gwreiddio mewn llywodraeth leol, lle gellir eu siapio o amgylch anghenion pobl leol.

Mae hefyd yn tynnu sylw at yr angen i fuddsoddi’n gynharach mewn cefnogaeth i blant a theuluoedd a gwneud gwell defnydd o offer digidol i helpu pobl i aros yn annibynnol a lleihau’r pwysau ar wasanaethau.

Mae cynghorau’n galw am weithredu ar unwaith i fynd i’r afael â phwysau’r costau a’r gweithlu, ochr yn ochr â sgwrs genedlaethol ehangach am sut mae gofal cymdeithasol yn cael ei ariannu yn y tymor hir.

Dywedodd y Cynghorydd Jane Gebbie, llefarydd CLlLC dros Gofal Cymdeithasol:

“Dyma’r realiti y mae pobl sy’n gweithio ym maes gofal cymdeithasol yn ei weld bob dydd. Mae gwasanaethau’n gwneud popeth y gallant i gefnogi pobl, ond mae’r pwysau’n ddi-baid.

“Ni allwn barhau i ofyn mwy gan system sydd eisoes wedi’i hymestyn yn rhy bell. Os ydym eisiau system sy’n gweithio i bobl, mae’n rhaid i ni fuddsoddi’n gynt, gan helpu teuluoedd cyn i bethau gyrraedd pwynt argyfwng a chefnogi pobl i aros yn annibynnol am gyfnod hirach.

“Mae hynny’n well i bobl ac yn gwneud gwell defnydd o arian cyhoeddus. Ond ni fydd y newid hwnnw’n digwydd heb gyllid priodol, hirdymor, a gweithlu sy’n teimlo ei fod yn cael ei werthfawrogi a’i gefnogi.

“Mae’r weledigaeth hon wedi’i hadnewyddu yn ymwneud â bod yn onest am yr heriau rydyn ni’n eu hwynebu, ond hefyd yn hyderus am yr atebion. Mae gofal cymdeithasol yng Nghymru yn parhau i ddarparu bob dydd i bobl a chymunedau, ond mae’r system o dan bwysau anghynaliadwy.”

Dywedodd Claire Marchant, Cadeirydd ADSS Cymru:

“Mae’r weledigaeth hon yn adlewyrchu’r hyn y mae cyfarwyddwyr gwasanaethau cymdeithasol yn ei weld bob dydd – gweithlu ymroddedig sy’n darparu gofal o ansawdd uchel mewn amgylchiadau anhygoel o heriol. Rydym yn gwybod beth sy’n gweithio: cymorth cynnar, partneriaethau lleol cryf a gwasanaethau wedi’u cynllunio o amgylch pobl yn hytrach na systemau.

“Ond nid yw uchelgais ar ei ben ei hun yn ddigon. Heb gyllid cynaliadwy, buddsoddiad yn y gweithlu ac ymrwymiad gwirioneddol ar draws y system i atal, byddwn yn parhau i fod wedi’n dal mewn ymateb i argyfwng. Mae’r weledigaeth hon yn nodi cyfeiriad teithio a rennir, ac mae ADSS Cymru yn edrych ymlaen at weithio gyda CLlLC, Llywodraeth Cymru a phartneriaid i gyflawni newid ystyrlon i bobl ledled Cymru.” 
 

Gweledigaeth ar gyfer Gofal Cymdeithasol yng Nghymru

Mae’r adroddiad gan weithgor a sefydlwyd gan Lywodraeth Cymru yn galw am lawer mwy o dryloywder dros gyllid Ystâd y Goron a dull partneriaeth cryfach i sicrhau bod cymunedau ledled Cymru yn elwa o fuddsoddiad yn y dyfodol, yn enwedig mewn gwynt ar y môr a seilwaith ategol.

Mae cynghorau ledled Cymru wedi cefnogi datganoli asedau Ystâd y Goron yn gyson er mwyn sicrhau bod penderfyniadau am adnoddau naturiol Cymru yn cael eu gwneud yng Nghymru ac yn cyd-fynd â blaenoriaethau economaidd lleol. Dywedodd CLlLC fod yr adroddiad yn darparu tystiolaeth newydd ddefnyddiol a llwybr clir ar gyfer cryfhau atebolrwydd tra bod yr achos dros ddatganoli yn cael ei ddatblygu ymhellach.

Dywedodd CLlLC y byddai’n ystyried ymateb Llywodraeth Cymru i’r adroddiad yn llawn, ond bod y pedwar argymhelliad, gan gynnwys gwell adrodd ariannol, trefniadau craffu cryfach a datblygu achos busnes clir, yn gam cadarnhaol ymlaen o ran cryfhau llais Cymru ynghylch sut mae asedau Ystâd y Goron yng Nghymru yn gweithredu yma.

Ychwanegodd y gymdeithas y bydd yn parhau i weithio gyda Llywodraeth Cymru, Llywodraeth y DU ac Ystâd y Goron i sicrhau bod Cymru’n cael y budd mwyaf posibl o ddatblygiadau ynni adnewyddadwy yn y dyfodol a buddsoddiadau eraill sy’n gysylltiedig â’i hadnoddau naturiol.

Dywedodd y Cynghorydd Andrew Morgan OBE, Arweinydd CLlLC:

“Mae pobl yng Nghymru yn haeddu gweld budd llawn ein hadnoddau naturiol. Mae’r adroddiad hwn yn atgyfnerthu’r hyn y mae cynghorau wedi bod yn ei ddweud ers peth amser – rhaid bod llawer mwy o dryloywder ynghylch sut mae Ystâd y Goron yn gweithredu yng Nghymru a sut mae’r manteision yn cael eu rhannu gyda’n cymunedau.

“Mae awdurdodau lleol yn croesawu’r swyddi, y buddsoddiad a’r cyfleoedd sy’n gysylltiedig â gwynt ar y môr a datblygiadau eraill sy’n cael eu teimlo ym mhob rhan o Gymru. Er ein bod yn croesawu’n gynnes y ffocws cryfach ar bartneriaeth ac atebolrwydd, mae ein safbwynt hirsefydlog yn parhau i fod y dylid datganoli asedau Ystâd y Goron yng Nghymru fel y gellir gwneud penderfyniadau yn agosach at y cymunedau y maent yn effeithio arnynt.”

Mae “ysbryd partneriaeth ac optimistiaeth” yn nodi sut mae cynghorau am weithio gyda Llywodraeth nesaf Cymru i lunio ei Rhaglen Lywodraethu ar ôl etholiadau’r Senedd ar 7 Mai.

• Mae’r maniffesto cynhwysfawr a manwl yn nodi’r angen am:
• Cyllid aml-flwyddyn, teg a hyblyg i gynghorau.
• Dull a rennir o fynd i’r afael â’r pwysau eithriadol mewn gofal cymdeithasol, addysg a thai, ynghyd â chyllid atal wedi’i neilltuo gan Lywodraeth Cymru.

Rhaglen Lywodraethu sy’n cydnabod y rôl hanfodol y mae cynghorau yn ei chwarae wrth gefnogi pobl drwy’r argyfwng costau byw, gwella cyfleoedd bywyd, a chryfhau gwytnwch cymunedol.

Mae’r ddogfen ‘Cam 2’ hefyd yn edrych ymlaen at gyfleoedd yn y dyfodol mewn meysydd fel trawsnewid digidol, cynllunio a lle, ac addasu i’r hinsawdd. Mae’n cynnig edrych ar sut y gall Cynghorau Cymru gael mynediad at fecanweithiau cyllido arloesol, ymgymryd â chyfrifoldebau iechyd cyhoeddus, a sut y gallant gynnal cydweithredu rhanbarthol heb bresgripsiwn.

Mae’r maniffesto hefyd yn nodi bod Cynghorau Cymru yn hanfodol i weithredu newidiadau deddfwriaethol arfaethedig mewn meysydd fel tai a bysiau.

Dywedodd y Cynghorydd Rob Stewart, Dirprwy Arweinydd CLlLC:

“Mae ein maniffesto ‘Cam 2’ yn cynrychioli un o’r maniffestos mwyaf eang ac uchelgeisiol erioed gan Gynghorau Cymru.

“Mae’n cael ei ategu gan awydd i weithio’n agos mewn partneriaeth rhwng llywodraeth leol a Llywodraeth Cymru, gan gydnabod mai dim ond drwy drin ein gilydd fel partneriaid cyfartal y gallwn wneud cynnydd. Rydym yn dangos sut y gellir gwneud hyn drwy ymgorffori a dyfnhau ein Cytundeb Partneriaeth Strategol. Dyma’r allwedd i gyfranogiad cynharach a gwell, fel y gallwn ddelio â’r heriau rydyn ni’n eu gweld mewn gofal cymdeithasol, tai, trafnidiaeth a chyfres o feysydd gwasanaeth hanfodol eraill.

“Bydd tymor nesaf y Senedd yn gweld nifer sylweddol o Aelodau newydd yn cael eu hethol wrth i’r Senedd ehangu, gan ddod â mwy o gyfleoedd i ymgysylltu ac i ni esbonio a hyrwyddo gwaith ein cynghorau.

“Mae’r maniffesto ‘Cam 2’ yn adeiladu ar uchelgeisiau ‘Cam 1’ ac yn rhoi ffocws i ni y tu hwnt i etholiadau hanfodol y Senedd, gan ganiatáu i Gynghorau Cymru wneud y cynnig hwnnw o bartneriaeth adeiladol i lywodraethau’r dyfodol.” 

Mae Maniffesto Cam 2 CLlLC i'w gael yma.

Mae’r Bil, a estynnwyd i gwmpasu Cymru ym mis Mawrth 2025, yn cynnwys darpariaethau sy’n ymwneud â Phlant nad ydynt yn yr Ysgol, cyflogaeth plant, ac agweddau ar ddeddfwriaeth gofal cymdeithasol.

Mae’r mesurau ar Blant nad ydynt yn yr Ysgol yn cyflwyno darpariaethau diogelu ychwanegol i gefnogi awdurdodau lleol i sicrhau bod plant sy’n cael eu haddysgu gartref yn derbyn addysg addas, ochr yn ochr â gwiriadau manylach lle mae plant yn destun mesurau amddiffyn plant, neu wedi bod o fewn y pum mlynedd diwethaf.

Mae cynghorau Cymru wedi codi pryderon yn gyson ynglŷn â’r ffordd orau o gefnogi plant nad ydynt yn yr ysgol, yn enwedig lle mae problemau diogelu yn codi.

Mae CLlLC wedi croesawu’r darpariaethau hyn yn flaenorol fel cam tuag at ddarparu mwy o eglurder a chysondeb i awdurdodau lleol wrth gyflawni eu cyfrifoldebau statudol.

Dywedodd y Cynghorydd Lis Burnett, Llefarydd CLlLC dros Addysg:

“Mae cynghorau wedi bod yn glir ers peth amser ynghylch yr heriau y maent yn eu hwynebu wrth gefnogi plant nad ydynt yn yr ysgol, yn enwedig lle mae pryderon diogelu. Mae’r darpariaethau hyn yn rhoi mwy o eglurder i awdurdodau lleol wrth gyflawni’r gwaith hwn ac yn helpu i gryfhau’r trefniadau diogelu presennol.

“Mae’n bwysig bod y mesurau hyn yn cael eu gweithredu mewn ffordd sy’n gymesur ac yn ymarferol ar lefel leol, a bod gan gynghorau y gallu a’r gefnogaeth sydd eu hangen i’w cyflawni’n effeithiol.

“Bydd CLlLC yn parhau i ymgysylltu â Llywodraeth Cymru a phartneriaid wrth i’r Bil gael ei ystyried gan y Senedd ac, yn amodol ar gymeradwyaeth, wrth i’r darpariaethau gael eu rhoi ar waith.”

Cyfarfu’r Comisiwn â chynrychiolwyr o gynghorau, gan gynnig cyfle i lywodraeth leol helpu i lunio argymhellion ar gydlyniant yn y dyfodol. Dywed cynghorau fod yn rhaid i unrhyw gynigion adlewyrchu cyfrifoldebau datganoledig Cymru a rôl ymarferol awdurdodau lleol wrth gyflawni.

Dywedodd cynghorau wrth y Comisiwn fod cydlyniant cymunedol yn ymwneud ag atal rhaniad cyn iddo wreiddio, a bod angen cefnogaeth sefydlog, hirdymor os yw cymunedau ledled Cymru am barhau’n wydn ac yn gynhwysol.

Tynnodd arweinwyr sylw hefyd at y gwaith parhaus sy’n cael ei gyflawni gan gynghorau mewn partneriaeth â sefydliadau’r trydydd sector. Nodwyd bod cytundebau partneriaeth ffurfiol rhwng llywodraeth leol, Llywodraeth Cymru a’r trydydd sector yn chwarae rhan bwysig wrth gydlynu gweithgarwch a chefnogi gwaith cydlyniant cymunedol ledled Cymru.

Tynnodd y drafodaeth sylw hefyd at y cysylltiadau rhwng cydlyniant cymunedol, cydraddoldeb a gwasanaethau cyhoeddus ehangach, gan ganolbwyntio ar sicrhau bod argymhellion yn y dyfodol yn cydnabod sut mae’r meysydd hyn yn cysylltu ac yn gweithio gyda’i gilydd i gefnogi cymunedau cynhwysol.

Mae arweinwyr llywodraeth leol yn annog y Comisiwn i gydnabod cydlyniant fel seilwaith ataliol hanfodol, yn hytrach nag ymateb tymor byr i argyfwng.

Dywedodd y Cynghorydd Lis Burnett, Llywydd CLlLC:

“Nid yw cydlyniant cymunedol yn digwydd ar ei ben ei hun. Mae’n cymryd amser, perthnasoedd lleol dibynadwy a buddsoddiad cyson.

“Mae cynghorau ledled Cymru eisoes yn cymryd camau, gyda hyfforddiant dan arweiniad arbenigwyr yn cael ei ddarparu mewn partneriaeth â Llywodraeth Cymru a Rhwydwaith Cymunedau Mwy Diogel Cymru i helpu cynghorwyr a swyddogion i ymateb i gamwybodaeth a niwed sy’n deillio o wybodaeth anghywir, ochr yn ochr â gwaith ehangach i hyrwyddo parch mewn bywyd cyhoeddus.

“Os ydym eisiau cymunedau lle gall pobl anghytuno heb raniad a theimlo’n ddiogel ac yn cael eu parchu, mae’n rhaid i ni drin cydlyniant fel gwaith ataliol a’i ariannu’n briodol. Cynghorau yw’r agosaf at eu cymunedau ac yn aml nhw yw’r cyntaf i weld pwysau’n dod i’r amlwg, felly mae’n hanfodol bod argymhellion cenedlaethol yn cydnabod y cyd-destun datganoledig yng Nghymru a’r rôl ganolog y mae llywodraeth leol yn ei chwarae wrth wneud i’r gwaith hwn lwyddo.

“Yn anad dim, mae angen i ni gofio bod cydlyniant cymunedol yn effeithio ar bob maes o fywyd cyhoeddus, ac mae gan bob un ohonom gyfrifoldeb i sicrhau bod ein cymunedau yn parhau i fod yn lleoedd lle mae gwahaniaeth yn cael ei barchu, tensiynau yn cael eu datrys yn gynnar, a phawb yn teimlo eu bod yn perthyn.”

Dywedodd y Cynghorydd Andrea Harrington, Llefarydd CLlLC dros Dai a Lloches:

“Mae cydlyniant cymunedol yn cael ei adeiladu drwy’r cysylltiadau bob dydd yn ein trefi a’n pentrefi. O fannau cymunedol sy’n mynd i’r afael ag unigrwydd i ddigwyddiadau lleol sy’n dod â phobl at ei gilydd, mae cynghorau a phartneriaid cymunedol yn helpu pobl i deimlo eu bod yn cael eu croesawu ac yn rhan o’u cymdogaethau.

“Ond mae’r gwaith hwn yn dibynnu ar bartneriaethau cryf a’r amser a’r adnoddau i ymgysylltu’n briodol â chymunedau. Mae partneriaethau agos rhwng llywodraeth leol, cyrff sector cyhoeddus eraill a sefydliadau gwirfoddol y trydydd sector yn hollbwysig i wneud y gwaith hwn yn bosibl. P’un a ydym yn cefnogi ffoaduriaid a cheiswyr lloches i ymgartrefu mewn cymunedau newydd neu’n ymateb i bwysau lleol, mae gwneud hyn yn iawn yn golygu cynllunio’n ofalus, gweithio gyda phreswylwyr, a sicrhau bod pobl yn cael eu cefnogi i feithrin perthnasoedd cadarnhaol o’r cychwyn cyntaf.” 

Mae arweinwyr llywodraeth leol yn dweud bod y materion hyn yn ganolog i gynnal cymunedau gwledig a chefnogi economïau lleol. Mae cynghorau hefyd wedi pwysleisio pwysigrwydd cefnogi ffermydd teuluol bach a ffermydd sirol, creu cyfleoedd i bobl ifanc fynd i mewn i’r sector amaethyddol drwy sgiliau a hyfforddiant, ac ehangu’r defnydd o fesurau rheoli llifogydd naturiol. Mae llawer o’r blaenoriaethau hyn yn cael eu hadlewyrchu ym Maniffesto Gwledig Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, sy’n nodi gweledigaeth cynghorau ar gyfer cefnogi cymunedau ac economïau gwledig ledled Cymru.

Tynnodd yr arweinwyr sylw hefyd at yr angen am weithredu ymarferol ar dlodi gwledig ac am ymdrechion parhaus i gynnal cymunedau Cymraeg eu hiaith. Mae cynghorau’n dweud y bydd angen cydweithredu hirdymor rhwng llywodraethau, cymunedau a diwydiant i fynd i’r afael â’r heriau hyn.

Trafodwyd y materion mewn cyfarfod diweddar o Fforwm Gwledig CLlLC, lle ymunodd cynrychiolwyr o sawl plaid wleidyddol â chynghorwyr i archwilio’r heriau a’r cyfleoedd sy’n wynebu Cymru wledig cyn tymor nesaf Senedd Cymru.

Ymhlith y cynrychiolwyr a fynychodd y drafodaeth roedd Samuel Kurtz AS, Jane Dodds AS, Huw Irranca-Davies AS a Llyr Gruffydd AS, yn ogystal â chynrychiolwyr o lywodraeth leol. Nododd y cyfranogwyr lefel sylweddol o dir cyffredin ar lawer o’r blaenoriaethau allweddol ar gyfer cymunedau gwledig.

Dywedodd y Cynghorydd Bryan Davies, Llefarydd CLlLC dros Faterion Gwledig:

“Mae cymunedau gwledig yn wynebu heriau gwirioneddol, ond mae cyfleoedd clir hefyd os ydym yn gweithio gyda’n gilydd i gefnogi economïau lleol, cryfhau cynhyrchu bwyd a diogelu ein hamgylchedd naturiol.

“Roedd yn galonogol clywed cefnogaeth gref i lawer o’r blaenoriaethau a godwyd gan gynghorau. Bydd y ffocws hwnnw’n bwysig wrth i ni weithio gyda Llywodraeth Cymru nesaf i ddarparu atebion ymarferol ar gyfer Cymru wledig.”

Dywedodd y Cynghorydd Mary Ann Brocklesby, Llefarydd CLlLC dros Faterion Gwledig:

“Cymunedau gwledig yw asgwrn cefn Cymru. Maent yn cynhyrchu ein bwyd, yn gofalu am ein tirweddau, ac yn chwarae rhan hanfodol yn ein heconomi, ein hamgylchedd a’n diwylliant. Ond maent hefyd yn wynebu set unigryw o heriau.

“Yr hyn a ddaeth drwodd yn glir yn y drafodaeth oedd faint o dir cyffredin sydd ar y materion sy’n bwysig i bobl mewn ardaloedd gwledig – pethau fel cefnogi ffermydd teuluol, gwarchod ein hafonydd, a sicrhau bod cymunedau wedi’u cysylltu’n iawn â’n trefi, dinasoedd ac economi ehangach Cymru.

“Roedd yn galonogol gweld y lefel honno o gytundeb ar draws llawer o’r blaenoriaethau hyn. Mae’r ddealltwriaeth a rennir honno’n rhoi sylfaen gadarn i ni weithio gyda Llywodraeth Cymru nesaf a phartneriaid i ddod o hyd i atebion ymarferol.

“Mae ein Fforwm Gwledig yn barod i barhau â’r sgwrs honno gyda Llywodraeth Cymru nesaf fel y gallwn, gyda’n gilydd, droi’r blaenoriaethau hyn a rennir yn welliannau gwirioneddol i’r bobl sy’n byw ac yn gweithio yng nghefn gwlad Cymru bob dydd.” 

Disgwylir y bydd gwariant Llywodraeth y DU ar addysg a phobl ifanc ag anghenion addysgol arbennig ac anableddau yn Lloegr yn arwain at gyllid canlyniadol Barnett i Gymru, nad yw wedi’i gadarnhau eto.

Mae cynghorau’n rhybuddio y bydd cymunedau, heb gyllid teg a pharhaus, yn parhau i deimlo’r effaith drwy wasanaethau dan bwysau a llai o gefnogaeth i atal problemau cyn iddynt waethygu.

Un o’r pwysau mwyaf acíwt a amlygwyd gan gynghorau yw addysg. Mae tua thraean o holl wariant cynghorau yng Nghymru yn mynd ar ysgolion, gyda chostau Anghenion Dysgu Ychwanegol (ADY) yn cynyddu’n sylweddol. Mae gwariant ADY yn cyfrif am fwy na chwarter holl bwysau cyllidebau ysgolion, gyda mwy na 70 y cant o wariant ADY yn mynd yn uniongyrchol i gefnogi dysgwyr. Mae cynghorau’n dweud bod cymhlethdod cynyddol anghenion, ochr yn ochr â chostau trafnidiaeth dysgwyr a chostau’r gweithlu, yn creu straen ariannol anghynaladwy.

Mae cynghorau wedi adrodd gorwariant o £69 miliwn mewn gofal cymdeithasol yn ystod y flwyddyn, oherwydd cynnydd yn y galw ac achosion yn dod yn fwy cymhleth, gyda mwy na 81,000 o bobl yn dibynnu ar ofal a chymorth parhaus.

Mae pryderon hefyd wedi’u codi am ddyfodol buddsoddiad economaidd lleol. Cefnogodd Cronfa Ffyniant a Rennir y DU, a ddisodlodd gyllid yr UE, brosiectau a ddarperir yn lleol i greu swyddi a chryfhau cymunedau. Daw ei holynydd, y Gronfa Twf Lleol, â dyraniad cyffredinol sydd wedi’i leihau’n sylweddol. Mae cynghorau’n dweud y gallai hyn gyfyngu ar gefnogaeth i raglenni seiliedig ar le sy’n helpu busnesau i dyfu a phobl i mewn i waith.

Dywedodd y Cynghorydd Anthony Hunt, Llefarydd CLlLC dros Gyllid:

“Mae Datganiad y Gwanwyn yn cyflwyno cyfle. Os daw cyllid ychwanegol i Gymru, rhaid iddo gyrraedd y gwasanaethau rheng flaen y mae pobl yn dibynnu arnynt bob dydd, yn enwedig ym maes addysg a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol.

“Mae cynghorau’n wynebu pwysau eithriadol ar draws y bwrdd, ond nid oes yr un mor ddifrifol ag mewn gofal cymdeithasol ac addysg. Nid yw’r rhain yn wasanaethau dewisol; maent yn linellau bywyd i deuluoedd a thrigolion sy’n agored i niwed.

“Rydym yn cynnig partneriaeth wirioneddol i Lywodraeth nesaf Cymru. Gwrandawodd Llywodraeth bresennol Cymru ar bryderon llywodraeth leol yn setliad y llynedd. Fy ngobaith yw y byddant yn gwneud yr un peth yma.

“Gyda chyllid teg, amlflwyddyn a ffocws ar y cyd ar atal, gall cynghorau symud y tu hwnt i reoli argyfwng i fuddsoddi mewn gwytnwch, twf a chanlyniadau gwell i bobl ledled Cymru.” 

Mae Modiwl 10 yr ymchwiliad yn canolbwyntio ar effeithiau cymdeithasol Covid-19, gan archwilio’r pwysau a wynebwyd gan staff rheng flaen, grwpiau agored i niwed, gwasanaethau tai a digartrefedd, darpariaeth profedigaeth, a gweithgareddau hamdden a diwylliannol ar lefel gymunedol. Roedd cynghorau yng Nghymru yn ganolog wrth ymateb i’r heriau hyn, gan ddarparu gwasanaethau hanfodol a llety brys.

Yn ei dystiolaeth i’r Ymchwiliad, tynnodd Dr Llewelyn sylw at ymroddiad staff llywodraeth leol, gan ddweud eu bod wedi gweithio oriau hir, parhaus, yn wynebu risg uwch o gael eu heintio, a pwysau iechyd meddwl sylweddol. Mae cynghorau wedi ail-leoli staff, gweithredu mesurau diogelwch, a darparu cyfarpar diogelu personol, cymorth lles, a threfniadau gweithio hyblyg.

Dywedodd Dr Llewelyn fod awdurdodau lleol yn adnabod eu trefi, eu cymunedau a’u busnesau’n dda, a bod hynny’n golygu y gallent dargedu cymorth yn gywir. Roedd cyllid gan Lywodraeth Cymru, gyda phrosesau wedi’u cynllunio ar y cyd â llywodraeth leol, yn golygu bod cynghorau’n gallu darparu cymorth ariannol i fusnesau yn gyflym.

Mae’r dystiolaeth hefyd yn pwysleisio sut roedd awdurdodau lleol yn amddiffyn preswylwyr agored i niwed, gan gynnwys y rhai sy’n profi caledi ariannol, allgáu digidol neu ynysu cymdeithasol. Ehangwyd gwasanaethau tai a digartrefedd o dan y strategaeth “Neb ar Ôl”, gyda gwestai a chyfleusterau eraill wedi’u hail-bwrpasu i ddarparu llety brys. Addaswyd gwasanaethau profedigaeth gydag angladdau wedi’u ffrydio’n fyw, seremonïau awyr agored, a grwpiau cymorth rhithwir i gynorthwyo teuluoedd sy’n galaru.

Cynhaliwyd gwasanaethau cymunedol a chyfleusterau hamdden lle roedd hynny’n bosibl, gyda dosbarthiadau ffitrwydd rhithwir, adnoddau llyfrgell ac amgueddfa ar-lein, a chefnogaeth barhaus i fudiadau gwirfoddol sy’n helpu i gynnal cysylltiad cymdeithasol a lles yn ystod y cyfyngiadau symud.

Dywedodd Cadeirydd yr Ymchwiliad, y Farwnes Hallett, wrth grynhoi sesiwn dystiolaeth y diwrnod, ei bod yn gobeithio bod y broses Ymchwilio wedi helpu i daflu goleuni ar weithlu llywodraeth leol, ac fe dalodd deyrnged i’w heffaith ac i’w cyfraniadau ar y cyd yn ystod y pandemig.

Dywedodd Dr Chris Llewelyn, Prif Weithredwr CLlLC:

“Rhoddodd Covid-19 bwysau digynsail ar lywodraeth leol, ein gweithlu, a’r cymunedau rydyn ni’n eu gwasanaethu. Roedd gweithwyr allweddol yn wynebu oriau hir, risg i’w hiechyd eu hunain, a straen emosiynol, ond fe wnaethant ymateb gyda phroffesiynoldeb ac ymroddiad diwyro.

“Gweithiodd cynghorau yng Nghymru yn ddiflino i gefnogi preswylwyr sy’n agored i niwed, darparu tai brys, addasu gwasanaethau profedigaeth, a chynnal gwasanaethau cymunedol a chyfleoedd hamdden. Dangosodd ein gweithlu wydnwch rhyfeddol, ac roedd y bartneriaeth rhwng cynghorau, Llywodraeth Cymru, a phartneriaid cymdeithasol yn hanfodol wrth ddarparu cymorth amserol, wedi’i dargedu.

" Roedd eu dealltwriaeth gadarn o’u cymunedau, ynghyd â phartneriaeth agos â Llywodraeth Cymru, yn golygu bod cymorth yn cyrraedd busnesau a thrigolion yn gyflym pan oedd ei angen fwyaf. Ni fyddai dim o hyn wedi bod yn bosibl heb ymroddiad ein gweithlu a’r ymddiriedaeth a feithrinwyd drwy ein trefniadau partneriaeth.

“Wrth i ni fyfyrio ar y dystiolaeth a gyflwynwyd i Ymchwiliad Covid-19 y DU, mae ein ffocws ar yr hyn a ddysgwyd gennym, sut y gallwn wella gwasanaethau cyhoeddus, a sicrhau bod cynllunio argyfwng yn y dyfodol yn adlewyrchu gwersi’r pandemig. Yn anad dim, rydyn ni’n cofio’r rhai a gollodd eu bywydau a’r teuluoedd sy’n parhau i fyw gyda’r golled honno.” 

Rydym yn falch o weld y pwyslais ar ail-fywiogi plismona cymdogaeth, a’r pwysigrwydd a roddir ar blismona lleol gweladwy sy’n canolbwyntio ar anghenion cymunedau lleol, yn ogystal â’r rôl y mae llywodraeth leol yn ei chwarae wrth hyrwyddo a galluogi gweithio ar y cyd i helpu i leihau troseddu.

Mae CLlLC hefyd yn croesawu’r ymrwymiad i weithio gyda llywodraeth leol yng Nghymru, ochr yn ochr â Llywodraeth Cymru a phartneriaid plismona, i ddatblygu model llywodraethu ar gyfer plismona yn y dyfodol sy’n cydnabod y dirwedd unigryw yng Nghymru ac sy’n gweithredu’n effeithiol o fewn cyd-destun datganoledig Cymru.

Mae Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu yng Nghymru wedi sefydlu perthnasoedd gwaith cadarnhaol â chynghorau ac yn gweithio’n agos gydag ystod eang o bartneriaid i gyflawni blaenoriaethau a rennir a nodir yn eu Cynlluniau Heddlu a Throseddu. Mae eu penderfyniad diweddar i ymuno â CLlLC fel aelodau cyswllt yn adlewyrchu cryfder y partneriaethau hyn a’r rolau pwysig y maent yn eu chwarae ochr yn ochr â chynghorau wrth gadw cymunedau’n ddiogel.

Wrth i gynigion ar gyfer diwygio ddatblygu, bydd yn bwysig cymryd amser i fyfyrio ar yr hyn sydd wedi gweithio’n dda o fewn y trefniadau presennol, ac i sicrhau bod dysgu o strwythurau presennol yn cael ei barhau i unrhyw fodel newydd o lywodraethu’r heddlu.

Bydd CLlLC yn parhau i weithio gyda Llywodraeth Cymru, y Swyddfa Gartref, partneriaid plismona yng Nghymru ac eraill ar ddatblygu model llywodraethu sy’n addas i’r diben ac wedi’i wreiddio mewn atebolrwydd democrataidd lleol.

Wrth ystyried unrhyw newidiadau i strwythurau’r heddlu yn y dyfodol, mae’n bwysig bod lluoedd yn cadw cysylltiadau cryf â chymunedau lleol ac nad ydynt yn cael eu gwanhau drwy strwythurau lu rhy fawr neu anghysbell.

Bydd CLlLC bellach yn cymryd amser i dreulio ac ystyried y cynigion a nodir yn y Papur Gwyn yn fanylach. 
 

Ni fydd y Cynghorydd Morgan, sydd wedi bod wrth y llyw yn Rhondda Cynon Taf ers 12 mlynedd – yr arweinydd cyngor hiraf yng Nghymru – yn ceisio cael ei ailethol yn 2027 a bydd yn ymddiswyddo cyn Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol yr awdurdod ym mis Mai.

Mae’r Cynghorydd Morgan yn parhau i fod yn arweinydd CLlLC ar hyn o bryd, ond mae’n bwriadu ymddiswyddo. Bydd rhagor o wybodaeth ar gael maes o law.

Dywedodd y Cynghorydd Lis Burnett, Aelod Llywyddol CLlLC:

“Trwy gydol ei yrfa hir, mae’r Cynghorydd Andrew Morgan wedi bod yn was cyhoeddus enghreifftiol. Yn cael ei barchu ar draws llywodraeth leol, Cymru a thu hwnt, mae’r Cynghorydd Morgan wedi ennill enw da ers amser maith am ei arweinyddiaeth benderfynol, ei lygad am fanylion a’i dosturi.

“Ers ei ethol gyntaf yn gynghorydd yn 2004, mae wedi parhau i fod yn llysgennad aruthrol dros ei annwyl Aberpennar a’i sir yn Rhondda Cynon Taf.

“Yn ystod ei gyfnod hir fel arweinydd, mae wedi bod yn dyst i rai o’r cyfnodau mwyaf heriol yn hanes modern, gan gynnwys y pandemig, blynyddoedd o lymder difrifol, a nifer o ddigwyddiadau llifogydd dinistriol.

“Mae’r Cynghorydd Morgan bob amser wedi bod yn eiriolwr grymus ac effeithiol dros gynghorau a’r holl wasanaethau hanfodol maen nhw’n eu rhedeg. Rhoddodd arweinyddiaeth glir, ddibynadwy a chefnogaeth gyson, gadarn i’w gyd-arweinwyr.

“Roedd ei statws yng ngwleidyddiaeth Cymru a’r perthnasoedd cryf, adeiladol a adeiladodd ar draws y llywodraeth yn allweddol wrth sicrhau’r cytundeb partneriaeth rhwng CLlLC a Llywodraeth Cymru, gan gryfhau’r ffordd y mae llywodraeth leol a chenedlaethol yn gweithio gyda’i gilydd i gymunedau ledled Cymru.

“Ar ran y teulu llywodraeth leol, hoffwn estyn fy niolchgarwch o galon i Andrew am ei arweiniad, ei ddoethineb a’i gyfeillgarwch diddiwedd. Bydd ei gyfraniad enfawr a’i bresenoldeb anferth mewn llywodraeth leol dros nifer o flynyddoedd yn parhau.”

Dywedodd y Cynghorydd Mark Pritchard, Arweinydd Grŵp Annibynnol CLlLC:

“Mae Andrew Morgan wedi bod yn ffigwr uchel ei barch ym maes llywodraeth leol yng Nghymru ers blynyddoedd lawer, ac mae’n dod â chyfoeth o brofiad i bopeth y mae’n ei wneud. 

“Mae’n deall llywodraeth leol y tu mewn allan, ac mae’r profiad ymarferol hwnnw wedi bod yn amhrisiadwy wrth gefnogi cynghorau drwy benderfyniadau anodd a heriau cymhleth. Mae ei ymagwedd sefydlog a meddylgar wedi cael ei gwerthfawrogi gan gydweithwyr ledled Cymru.”

Dywedodd y Cynghorydd Gary Pritchard, Arweinydd Grŵp Plaid Cymru CLlLC:

“Mae’r Cynghorydd Morgan wastad wedi bod yn rhywun sy’n cymryd llywodraeth leol o ddifrif. Nid yw erioed wedi colli golwg ar y gweithlu y tu ôl i wasanaethau’r cyngor na’r cyfrifoldeb sy’n dod gydag arwain sefydliad o’r raddfa honno. Mae’r dull ymarferol, lawr i’r ddaear hwnnw wedi ennill llawer o barch iddo, ac mae’n rhywbeth y mae cydweithwyr ledled Cymru wedi’i werthfawrogi dros nifer o flynyddoedd.

“Mae arweinyddiaeth Andrew wedi’i diffinio gan ei barodrwydd i godi uwchlaw gwleidyddiaeth bleidiol a gweithio’n gydweithredol ac yn barchus gydag eraill, gan gadw’r ffocws bob amser ar gyflawni’r hyn sy’n gorau i bobl Cymru.”

Dywedodd y Cynghorydd Jake Berriman, Arweinydd Grŵp y Democratiaid Rhyddfrydol CLlLC:

“Dros fwy na dau ddegawd fel cynghorydd, a 12 mlynedd fel arweinydd cyngor, mae Andrew wedi ymrwymo i wasanaeth cyhoeddus ac wedi ymdrin â’r rôl honno gyda phroffesiynoldeb ac ymdeimlad cryf o gyfrifoldeb. 

“Mae wedi bod yn llais cyson ac uchel ei barch o fewn llywodraeth leol, gan ddod â phrofiad a phersbectif i drafodaethau sy’n bwysig i gynghorau a chymunedau. 

“Pan gymerais y fantell fel Arweinydd y Cyngor fis Mai diwethaf, roedd Andrew yn gyflym i gynnig geiriau caredig a chefnogaeth ymarferol i mi, i’m helpu i fod yn fwy effeithiol yn fy rôl.

“Rwyf am ddiolch i Andrew am ei ymagwedd agored a chydweithredol, am ei wasanaeth, ac i ddymuno pob llwyddiant iddo wrth iddo edrych ymlaen at y dyfodol.”

Dywedodd Eluned Morgan AS, Prif Weinidog Cymru:

“Rwyf am dalu teyrnged a diolch i Andrew Morgan am ei ymroddiad diwyro i’r bobl yn y cymunedau y mae wedi’u cynrychioli, ac i lywodraeth leol yng Nghymru, dros nifer o flynyddoedd.

“Chwaraeodd Andrew rôl wirioneddol eithriadol yn ystod y pandemig, gan weithio’n ddiflino i gefnogi ein cymunedau. Gwnaeth ei arweinyddiaeth yn ystod yr adegau hynny, a oedd mor heriol, wahaniaeth gwirioneddol i fywydau pobl.

“Mae wedi bod yn hyrwyddwr angerddol dros lywodraeth leol ac wedi arwain Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru gyda rhagoriaeth. Mae ei ymrwymiad i bobl ei gymunedau ei hun ac i Gymru gyfan wedi bod yn wirioneddol ysbrydoledig, ac mae’n gadael etifeddiaeth barhaol ar ei ôl. Rwy’n dymuno pob llwyddiant a hapusrwydd iddo ar gyfer y dyfodol.”

Talwyd teyrnged hefyd gan rai o’i gyn gyd-arweinwyr yn ystod ei gyfnod gyda’r Gymdeithas.

Dywedodd Peter Fox AS, cyn-Arweinydd Grŵp Ceidwadol CLlLC:

“Wedi treulio amser hir mewn llywodraeth leol, rwy’n gwybod am yr ymrwymiad a’r cyfrifoldeb sy’n dod gyda rôl o’r fath. Dros flynyddoedd, mae Andrew wedi helpu siapio sut mae cynghorau’n gweithio gyda’i gilydd yng Nghymru, yn enwedig drwy ymgysylltiad adeiladol rhwng llywodraeth leol a chenedlaethol. Hoffwn ddiolch i Andrew am ei gyfraniad dros y blynyddoedd a ddymuno’n dda iawn ar gyfer y dyfodol.”

Dywedodd Llinos Medi AS, cyn-Arweinydd Grŵp Plaid Cymru CLlLC:

"Cefais y pleser o weithio gydag Andrew ar CLlLC dros nifer o flynyddoedd yn ystod fy nghyfnod fel Arweinydd y Cyngor ar Ynys Môn. Roedd yn fraint rhannu profiadau o gydweithredu trawsbleidiol, bob amser yn canolbwyntio ar gyflawni'r canlyniadau gorau i'r cymunedau yr oeddem yn eu cynrychioli.

"Gwelais drosto'i hun ei ymroddiad i'w rôl a sut roedd yn gweithredu'n gyson fel llais cryf ac effeithiol ar gyfer gwasanaethau lleol. Fe wnaethom weithio'n arbennig o agos yn ystod cyfnod heriol pandemig Covid, gan gefnogi ein gilydd i gadw ein cymunedau'n ddiogel. Hoffwn ddiolch iddo am ei wasanaeth ymroddedig i CLlLC, am ei gefnogaeth gyson, a dymuno pob llwyddiant iddo ar gyfer y dyfodol."

Mae'r datganiad yn dilyn cyhoeddi Maniffesto Safonau Masnach Cymru 2026, sy'n nodi blaenoriaethau ar gyfer tymor nesaf y Senedd ac yn tynnu sylw at y gofynion cynyddol sy'n wynebu gwasanaethau Safonau Masnach awdurdodau lleol mewn economi gynyddol gymhleth a digidol.

Wedi'i gyhoeddi ochr yn ochr â'r Maniffesto, mae'r Adroddiad Effeithiau a Chanlyniadau 2024–25 yn nodi'r gwahaniaeth y mae timau Safonau Masnach wedi'i wneud ledled Cymru dros y flwyddyn ddiwethaf, o fynd i'r afael ag arferion masnachu anghyfreithlon ac anniogel i amddiffyn pobl yn eu cartrefi a'u cymunedau.

Dywedodd CLlLC fod yr adroddiad yn tanlinellu'r rôl hanfodol y mae cynghorau yn ei chwarae wrth ddiogelu defnyddwyr, diogelwch cynnyrch, iechyd a lles anifeiliaid, a gweithgarwch gorfodi, yn aml mewn amgylchiadau heriol a gyda disgwyliadau cynyddol ar wasanaethau awdurdodau lleol.

Dywedodd CLlLC fod y canlyniadau a nodir yn yr adroddiad yn dangos pam mae cynnal sgiliau, capasiti ac arbenigedd o fewn gwasanaethau Safonau Masnach yn bwysig, yn enwedig wrth i gynghorau barhau i wynebu pwysau ariannol sylweddol a heriau'r gweithlu.

Bydd y Gymdeithas yn parhau i weithio gyda gwasanaethau Safonau Masnach ledled Cymru a Llywodraeth Cymru i sicrhau bod y blaenoriaethau a nodir yn y Maniffesto yn helpu i lywio trafodaethau polisi a phenderfyniadau ariannu yn y dyfodol cyn etholiadau'r Senedd 2026.

Dywedodd y Cynghorydd Steve Thomas, Llefarydd CLlLC dros Wasanaethau Rheoleiddio a Rheng Flaen:

“Mae gwasanaethau Safonau Masnach ar y rheng flaen o ran diogelu cymunedau yng Nghymru. Bob dydd, mae swyddogion y cyngor yn diogelu defnyddwyr, yn cefnogi busnesau teg, ac yn gorfodi deddfwriaeth hanfodol sy'n sail i hyder y cyhoedd a gwytnwch economaidd.

“Mae Maniffesto Safonau Masnach Cymru 2026 yn darparu datganiad amserol ac awdurdodol o'r hyn sydd ei angen i gynnal gwasanaeth llywodraeth leol fach, ond hanfodol hwn. Mae CLlLC yn cefnogi ei alwad am fuddsoddiad cynaliadwy, datblygu'r gweithlu, a phartneriaethau cenedlaethol a rhanbarthol cryfach i sicrhau y gall Safonau Masnach barhau i gwrdd â heriau presennol a heriau'r dyfodol.” 

Mae'r Gyllideb Derfynol yn cynnwys £6 miliwn ychwanegol mewn cyllid refeniw a £10 miliwn mewn buddsoddiad cyfalaf ar gyfer gwasanaethau bysiau. 

Dywedodd y Cynghorydd Andrew Morgan OBE, Arweinydd CLlLC: 

“Rydym yn croesawu'r buddsoddiad ychwanegol mewn gwasanaethau bysiau a gyhoeddwyd yn y Gyllideb Derfynol. Gyda'r gost o redeg gwasanaethau yn parhau i godi, roedd y cynnydd hwn yn hanfodol i helpu cynghorau i gynnal lefelau gwasanaeth presennol a chynnal cysylltedd ar gyfer cymunedau ledled Cymru. 

“Rwyf am ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet, Ken Skates, am wrando ar randaliad bysiau a chydnabod pwysigrwydd sicrhau cyllid nawr wrth i ni symud tuag at fasnachfreinio bysiau. Bydd buddsoddiad cynaliadwy parhaus yn hanfodol i sicrhau bod y trawsnewidiad yn cyflawni i deithwyr, cynghorau a'r economi ehangach.” 

Mae’r adroddiad, ‘Myfyrio ar ein Iechyd’, yn atgyfnerthu’r rôl ganolog y mae cynghorau yn ei chwarae wrth amddiffyn iechyd y cyhoedd a chreu’r amodau i bobl fyw bywydau iachach a mwy diogel. Mae’r Prif Swyddog Meddygol yn tynnu sylw at eu gwaith ar amgylcheddau bwyd iach, rheoli tybaco, vapes, alcohol, gamblo, newid yn yr hinsawdd, tai ac ansawdd aer. 

Mae’r adroddiad yn rhybuddio bod disgwyliad oes iach yng Nghymru yn gostwng, yn enwedig ymhlith menywod, ac y gallai nifer y bobl sy’n byw gyda chyflyrau hirdymor lluosog bron ddyblu erbyn 2035 heb weithredu brys. Mae hefyd yn dangos gwerth ymyrraeth gynnar, gyda rhaglenni iechyd cyhoeddus yn darparu enillion cyfartalog o 14 i 1 ar fuddsoddiad. 

Mae cynghorau yn darparu’r gwasanaethau diogelu’r cyhoedd craidd – iechyd yr amgylchedd, trwyddedu a safonau masnach – sy’n rheoleiddio amgylcheddau bwyd, yn diogelu cymunedau rhag cynhyrchion ac arferion anniogel, yn gwella tai ac ansawdd aer, ac yn cefnogi economïau lleol iachach. 

Mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn croesawu cydnabyddiaeth y Prif Swyddog Meddygol o gyfraniad llywodraeth leol. Mae hefyd yn cefnogi buddsoddiad parhaus yn y gweithlu Diogelu’r Cyhoedd, gan gynnwys y llwybrau datblygu sy’n cael eu datblygu gyda Chyfarwyddwyr Diogelu’r Cyhoedd Cymru. 

Dywedodd y Cynghorydd Jane Gebbie, llefarydd CLlLC dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol: 

“Mae’r adroddiad hwn yn atgyfnerthu pwysigrwydd atal wrth wella iechyd pobl a lleddfu’r pwysau ar y GIG. Mae cynghorau yn gweld effaith salwch yn eu cymunedau bob dydd, ac mae llywodraeth leol mewn sefyllfa dda i weithredu’n gynnar, lleihau risgiau, a chefnogi pobl i fyw yn hirach mewn iechyd da. 

“Mae buddsoddiad parhaus mewn atal yn hanfodol os ydym am wrthdroi’r tueddiadau pryderus a amlygwyd gan y Prif Swyddog Meddygol. Rydym yn llwyr gefnogi galwad y Prif Swyddog Meddygol am weithredu cyflym, ac rydym yn cydnabod bod gwasanaethau lleol cryf, a gefnogir yn briodol, yn allweddol i wireddu’r newid hwn.” 

Dywedodd y Cynghorydd Stephen Thomas, llefarydd CLlLC dros Wasanaethau Rheng Flaen a Rheoleiddio: 

“Mae’n galonogol gweld gwasanaethau diogelu’r cyhoedd yn cael eu cydnabod mor glir yn yr adroddiad hwn. Mae’r timau hyn yn gweithio ar y rheng flaen o ran diogelu iechyd y cyhoedd, o ddiogelwch bwyd a rheoli tybaco i ansawdd aer a thai. 

“Mae’r heriau gweithlu a nodir gan y Prif Swyddog Meddygol yn real iawn, ac rydym wedi ymrwymo i weithio gyda phartneriaid i gryfhau’r cyflenwad o swyddogion medrus a sicrhau bod gwasanaethau’n parhau’n wydn. 

“Er bod timau iechyd yr amgylchedd, trwyddedu a safonau masnach wedi’u disbyddu ers mwy na degawd, maent yn parhau i gyflawni gwaith atal effaith uchel ledled Cymru. 

“Gyda gweithlu sydd wedi’i adnoddau’n iawn, gallai cynghorau wneud llawer mwy i gefnogi iechyd ein cymunedau, lleihau niwed, a lleddfu’r pwysau ar y GIG a phartneriaid eraill.” 

Mae'r setliad drafft newydd bellach yn cynnwys cynnydd cyfartalog o 4.5% ar gyfer cynghorau, gyda llawr wedi’i ariannu’n llawn yn sicrhau nad oes unrhyw awdurdod yn derbyn llai na 4% o gynnydd. 

Mae Llywodraeth Cymru wedi cadarnhau bod y gyllideb ddrafft wedi’i diweddaru yn cynnwys £112.8m o gyllid ychwanegol ar gyfer llywodraeth leol, sy’n rhan o gytundeb cyllideb ehangach rhwng Llywodraeth Cymru a Plaid Cymru. 

Mae’r pecyn hefyd yn cynnwys buddsoddiad ychwanegol mewn iechyd a gofal cymdeithasol, a chyllid cyfalaf ychwanegol i’w ddyrannu gan y llywodraeth nesaf ar ôl etholiad y Senedd. 

Dywedodd y Cynghorydd Andrew Morgan OBE, Arweinydd Grŵp Llafur CLlLC: 

“Mae hwn yn welliant i’w groesawu iawn ar y setliad drafft gwreiddiol. Mae’r £112.8m ychwanegol ar gyfer llywodraeth leol a gyhoeddwyd fel rhan o’r cytundeb cyllideb ehangach yn arbennig o groesawgar ac yn cryfhau’r sefyllfa ymhellach. 

“Hoffwn ddiolch i Lywodraeth Lafur Cymru a’r gwrthbleidiau sydd wedi gweithio gyda’i gilydd, gan ymateb i’r achos a wnaed gan y CLlLC a llywodraeth leol am fwy o gyllid ar gyfer ein gwasanaethau lleol hanfodol. Mae’r cynnydd i gynnydd o 4.5% ar gyfartaledd yn fan cychwyn llawer cryfach i gynghorau wrth i ni gynllunio ar gyfer y flwyddyn nesaf. 

“Mae’r pwysau mewn gofal cymdeithasol, digartrefedd ac addysg yn parhau i fod yn hynod heriol, ond bydd y ffigurau sydd wedi’u diweddaru heddiw yn gwneud gwahaniaeth ystyrlon ac yn rhoi mwy o hyder i gynghorau ddiogelu gwasanaethau hanfodol. 

“Byddwn nawr yn gweithio trwy’r manylion ac yn parhau i drafod yn adeiladol yn ystod y cyfnod ymgynghori. Mae hwn yn gam cadarnhaol ymlaen a bydd yn cael ei groesawu’n eang ar draws llywodraeth leol Cymru.” 

Dywedodd y Cynghorydd Mark Pritchard, Arweinydd Grŵp Annibynnol CLlLC: 

“Mae’r setliad drafft gwell yn cael ei groesawu ac mae’n dangos bod Llywodraeth Cymru wedi derbyn llawer o’r pryderon a’r materion a godwyd gan awdurdodau lleol. 

“Mae’r buddsoddiad ychwanegol a gyhoeddwyd ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol yn gadarnhaol, ond mae graddfa’r galw yn y gwasanaethau hyn yn parhau i fod yn fwy na’r adnoddau sydd ar gael. Felly, er bod hwn yn gam i’r cyfeiriad cywir, mae’n rhaid i ni fod yn glir nad yw hyn yn datrys yr heriau ariannol difrifol y mae cynghorau yn eu hwynebu. 

“Yn y pen draw, mae hyn yn parhau i fod yn brin o’r hyn sydd ei angen i roi llywodraeth leol ar sail gynaliadwy. Byddwn yn parhau i wneud yr achos am raddfa’r pwysau sy’n wynebu cynghorau yn ystod y cyfnod ymgynghori hwn.” 

Dywedodd y Cynghorydd Gary Pritchard, Arweinydd Grŵp Plaid Cymru CLlLC: 

“Bydd y cynnydd yn y setliad drafft yn ddefnyddiol i gynghorau, yn enwedig y rhai sy’n delio â chostau cyflenwi uwch mewn ardaloedd gwledig a lled-wledig. Bydd yn darparu rhywfaint o gymorth ychwanegol mawr ei angen wrth i awdurdodau lywio pwysau ariannol dwys. 

“Mae’r ymrwymiad i gyllid cyfalaf pellach ar gyfer y llywodraeth nesaf hefyd yn bwysig i’r awdurdodau gwledig hynny, lle mae seilwaith sy’n heneiddio a chostau cyflenwi uwch yn rhoi pwysau ychwanegol ar gyllidebau. 

“Wedi dweud hynny, mae’r materion sylfaenol sy’n wynebu llywodraeth leol yn parhau i fod yn strwythurol, nid dros dro. Hyd yn oed gyda llawr o 4%, mae’r bwlch rhwng angen ac adnoddau yn parhau i ehangu, yn enwedig ar gyfer ardaloedd gwledig lle mae costau darparu gwasanaethau yn uwch. 

“Mae hwn yn gam cadarnhaol sy’n dangos gwir werth pleidiau sy’n gweithio gyda’i gilydd er lles cymunedau ledled Cymru. Mae cyfraniad Plaid Cymru wrth gyrraedd y cytundeb hwn wedi bod yn bwysig wrth sicrhau gwell canlyniad i gynghorau.” 

Dywedodd y Cynghorydd Jake Berriman, Arweinydd Grŵp y Democratiaid Rhyddfrydol CLlLC: 

“Mae’r setliad drafft wedi’i ddiweddaru hwn yn cynnig mwy o sicrwydd i gynghorau wrth iddynt gynllunio ar gyfer y flwyddyn i ddod, a bydd hynny’n cael ei groesawu ledled Cymru. Bydd y cynnydd yn helpu awdurdodau i gynnal gwasanaethau hanfodol, yn enwedig y rhai sy’n cefnogi preswylwyr agored i niwed. 

“Bydd y buddsoddiad ehangach a gyhoeddwyd ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus, gan gynnwys gofal cymdeithasol, hefyd yn cefnogi cynghorau wrth iddynt weithio i ddiwallu anghenion eu cymunedau. 

“Mae pob cymuned yn wynebu pwysau gwahanol, ac mae’r sefyllfa well hon yn rhoi sylfaen well i gynghorau ymateb i’r anghenion lleol hynny. Mae’n ddatblygiad adeiladol yn ystod cyfnod heriol iawn i wasanaethau cyhoeddus. 

“Byddwn yn parhau i weithio’n gadarnhaol gyda Llywodraeth Cymru yn ystod yr ymgynghoriad i sicrhau bod cynghorau yn gallu gwneud penderfyniadau gwybodus sy’n diogelu gwasanaethau ac yn cefnogi cymunedau.” 

Cynhaliwyd y modiwl yn Llundain, ac edrychodd ar effaith ariannol y pandemig ar fusnesau a chymunedau. Chwaraeodd cynghorau yng Nghymru ran hanfodol wrth gefnogi busnesau lleol yn ystod y cyfyngiadau symud drwy brosesu grantiau a thaliadau. 

Dywedodd Dr Llewelyn fod awdurdodau lleol yn adnabod eu trefi, eu cymunedau a’u busnesau’n dda, sy’n golygu y gallent dargedu cymorth yn gywir. Roedd cyllid gan Lywodraeth Cymru, gyda chefnogaeth prosesau a gynlluniwyd ar y cyd â llywodraeth leol, yn golygu bod cynghorau yn gallu darparu cymorth ariannol i fusnesau yn gyflym. 

Tynnodd Dr Llewelyn sylw at ymroddiad gweithlu llywodraeth leol yn eu hymdrechion, a’r “bartneriaeth agos ac ymddiriedus rhwng cynghorau a Llywodraeth Cymru” drwy gydol y pandemig. Nododd fod strwythurau llywodraethu Cymru, gan gynnwys trefniadau’r Cyngor Partneriaeth, yn rhoi fframwaith clir ar gyfer cydweithio a gwneud penderfyniadau.

Dywedodd Dr Chris Llewelyn, Prif Weithredwr CLlLC:   

“Yn gyntaf, rydym ni’n cofio’r bobl a’r cymunedau a fu’n byw drwy aflonyddwch ac ansicrwydd y pandemig. Roedd busnesau lleol, teuluoedd a gweithwyr rheng flaen yn wynebu pwysau digynsail, ac mae’r Ymchwiliad yn rhoi cyfle pwysig i ddysgu o’u profiadau a’r penderfyniadau a wnaed ar y pryd. 

“Drwy gydol y pandemig, bu awdurdodau lleol yng Nghymru yn gweithio’n gyflym ac yn benderfynol. Roedd eu dealltwriaeth o’u cymunedau, ynghyd â phartneriaeth agos â Llywodraeth Cymru, yn golygu bod cymorth yn cyrraedd busnesau a thrigolion yn brydlon pan oedd ei angen fwyaf. Ni fyddai hyn wedi bod yn bosibl heb ymroddiad ein gweithlu a’r ymddiriedaeth a ddatblygwyd drwy ein trefniadau partneriaeth. 

“Wrth i ni edrych yn ôl a darparu ein tystiolaeth i Ymchwiliad Covid-19 y DU, rydym ni’n parhau i ganolbwyntio ar yr hyn a ddysgwyd gennym, sut y gallwn wella gwasanaethau cyhoeddus, ac yn anad dim, rydym ni’n cofio pawb a gollodd eu bywydau a’r teuluoedd a fydd bob amser yn byw gyda’r golled honno.”

“Mae Cyllideb heddiw yn dangos cydnabyddiaeth gadarnhaol o bwysigrwydd tegwch a gwasanaethau cyhoeddus cryf. Mae dod â’r cap budd-dal dau blentyn i ben yn gam sylweddol ymlaen a fydd yn helpu miloedd o deuluoedd ac yn mynd i’r afael â thlodi plant. Bydd cynghorau hefyd yn croesawu’r £500 miliwn ychwanegol ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus, ochr yn ochr â’r £5 biliwn sydd eisoes wedi’i gyhoeddi. 

“Mae’r hyblygrwydd cyllidol newydd i Gymru yn ddatblygiad pwysig, gan roi mwy o allu i Lywodraeth Cymru gynllunio a buddsoddi’n gynaliadwy, a fydd o fudd i wasanaethau lleol sydd dan bwysau difrifol. 

“Er bod y setliad llywodraeth leol dros dro, a gyhoeddwyd gan Lywodraeth Cymru yr wythnos hon, yn darparu rhywfaint o sicrwydd i gyllidebau cynghorau, nid yw’n agos at fynd i’r afael â’r bwlch o £560 miliwn sy’n wynebu gwasanaethau lleol. 

“Edrychwn ymlaen at weithio’n agos gyda Llywodraeth Cymru i sicrhau bod y cyllid hwn yn gwella’r setliad dros dro ac yn cefnogi’r gwasanaethau hanfodol y mae ein cymunedau’n dibynnu arnynt.” 

Mae Llywodraeth Cymru wedi cadarnhau setliad o £6.4bn ar gyfer y flwyddyn nesaf, gan roi cynnydd o 2.7% ar gyfartaledd i gynghorau. Bydd llawr cyllidol o 2.3% wedi’i ariannu’n llawn yn sicrhau nad oes unrhyw awdurdod lleol yn derbyn llai na hyn. 

Yn ogystal â’r setliad craidd, mae Llywodraeth Cymru hefyd wedi cyhoeddi dros £1.3bn mewn grantiau refeniw a mwy na £1.08bn mewn buddsoddiad cyfalaf ar gyfer llywodraeth leol. 

Dywedodd y Cynghorydd Andrew Morgan OBE, Arweinydd Grŵp Llafur CLlLC: 

“Er bod angen i ni nawr fynd trwy’r ffigurau yn fanwl, mae’r setliad drafft hwn yn cynnig rhywfaint o sefydlogrwydd ar adeg pan fo gwasanaethau lleol o dan bwysau parhaus. Mae’r cynnydd cyfartalog yn dangos bod Llywodraeth Cymru yn cydnabod y straen y mae cynghorau yn ei wynebu. 

“Ond nid yw sefydlogrwydd yn dileu’r pwysau eu hunain. Mae costau gofal cymdeithasol, digartrefedd, addysg a gweithlu yn parhau i godi’n gyflymach nag y gall adnoddau gadw i fyny. Bydd angen i gynghorau wneud dewisiadau anodd o hyd, ac mae hynny’n parhau i fod yn bryder. 

“Byddwn yn parhau i weithio’n adeiladol gyda Llywodraeth Cymru dros yr wythnosau nesaf ar drafodaethau ar y gyllideb, gan ein bod wedi bod yn glir y bydd angen cyllid ychwanegol i gynyddu’r setliad terfynol i helpu i ddiogelu a chynnal gwasanaethau. Ein nod ar y cyd yw cynnal y gwasanaethau hanfodol y mae pobl yn dibynnu arnynt bob dydd, ac i wneud hynny mewn ffordd sy’n deg ac yn gynaliadwy yn y tymor hir.” 

Dywedodd y Cynghorydd Mark Pritchard, Arweinydd Grŵp Annibynnol CLlLC: 

"Rwy'n annog Llywodraeth Cymru yn gryf i edrych eto ar y realiti sy'n wynebu cynghorau ac i gynyddu'r setliad terfynol. Heb gymorth ychwanegol, bydd y straen ar gynghorau i ddarparu gwasanaethau hanfodol i'r cyhoedd yn dod yn anghynaladwy. Bydd y pwysau ar weithluoedd cynghorau yn gwaethygu a bydd diswyddiadau yn anochel." 

Dywedodd y Cynghorydd Gary Pritchard, Arweinydd Grŵp Plaid Cymru CLlLC: 

“Mae llywodraeth leol wedi bod yn rhybuddio ers peth amser bod y pwysau ar wasanaethau craidd bellach yn strwythurol, nid dros dro. Nid yw’r cynnydd hwn yn cadw i fyny â’r grymoedd sylfaenol sy’n gyrru’r galw. 

“Mae llawer o gynghorau eisoes yn gweithredu ar derfynau’r hyn sy’n ddiogel neu’n gynaliadwy. Hyd yn oed gyda llawr cyllid, mae’r bwlch rhwng angen ac adnoddau yn parhau i ehangu, ac mae hynny’n peri risgiau gwirioneddol i wydnwch gwasanaethau, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig. Mae angen diwygio’r fformiwla ariannu. 

“Mae angen i ni weld setliad terfynol sy’n adlewyrchu’n wirioneddol y pwysau y mae cynghorau yn eu hwynebu, ochr yn ochr ag eglurder ar sut y bydd cynnydd costau ehangach yn cael ei gefnogi. Heb hynny, bydd awdurdodau lleol ledled Cymru yn parhau i fod ar dir ansicr iawn.” 

Dywedodd y Cynghorydd Jake Berriman, Arweinydd Grŵp y Democratiaid Rhyddfrydol CLlLC: 

“Mae cynghorau’n gweithio’n galed i ddiogelu gwasanaethau, ond mae’r galw yn codi’n llawer cyflymach nag adnoddau, yn enwedig mewn gofal cymdeithasol a gwasanaethau i breswylwyr agored i niwed. Bydd y setliad hwn yn dal i adael llawer o awdurdodau yn cael trafferth cadw i fyny â’r galw hwnnw. 

“Mae hefyd yn bwysig cydnabod bod pob cymuned yn wynebu heriau gwahanol. Mae ardaloedd gwledig a lled-wledig yn delio â chostau cyflenwi uwch a phwysau daearyddol nad yw codiad canrannol gwastad yn adlewyrchu’n syml. 

“Edrychaf ymlaen at barhau â’r trafodaethau gyda Llywodraeth Cymru yn ystod y cyfnod ymgynghori. Mae angen setliad ar gymunedau sy’n cydnabod y pwysau gwirioneddol ar lawr gwlad ac yn rhoi cyfle teg i gynghorau gynllunio ymlaen llaw.” 

“Ar ran llywodraeth leol Cymru, diolchwn unwaith eto i’r Farwnes Hallett a thîm yr Ymchwiliad am eu gwaith. Wrth wraidd yr Ymchwiliad mae’r teuluoedd profedigaeth a’r goroeswyr, ac mae adroddiad ddoe yn rhoi cyfle pwysig i ddysgu o’r penderfyniadau a wnaed yn ystod y pandemig. Rydym yn estyn ein cydymdeimlad diffuant i bawb a gollodd anwyliaid ac i’r nifer o deuluoedd y cafodd eu bywydau eu heffeithio’n ddwfn. 

“Mae Modiwl 2 yn edrych ar sut y gwnaed penderfyniadau gwleidyddol ar draws y DU a’r cenhedloedd datganoledig, o gyfnodau clo a chyfyngiadau i sut roedd gwybodaeth yn cael ei chyfathrebu i’r cyhoedd. 

“Canfu’r Ymchwiliad nad oedd yr ymgysylltu rhwng llywodraethau cenedlaethol, awdurdodau lleol a phartneriaid bob amser mor gynnar nac mor gyson ag yr oedd ei angen. Adleisiwyd y farn hon gan y CLlLC yn ei dystiolaeth. Rydym yn croesawu’r argymhellion ar gyfer trefniadau cryfach ac ymarferol i gynnwys llywodraeth leol o’r cychwyn cyntaf gan ei fod yn hanfodol ar gyfer argyfyngau yn y dyfodol. 

“Mae’r adroddiad hefyd yn nodi’r dull gweithredu ar y cyd a gymerwyd o fewn Llywodraeth Cymru, ac rydym yn croesawu’r gydnabyddiaeth o’r perthnasoedd gwaith adeiladol a ddatblygodd yng Nghymru yn ystod y cyfnod hwn. Fodd bynnag, mae gwersi i bob llywodraeth o ran sut mae gwybodaeth yn cael ei rhannu, sut mae penderfyniadau’n cael eu cydlynu a sut mae’r effeithiau ehangach ar gymunedau’n cael eu hystyried. 

“Rydym hefyd yn croesawu’r argymhellion sydd wedi’u hanelu at wella cynllunio a pharodrwydd yn y dyfodol. Mae’r rhain yn cynnwys fforwmau rhynglywodraethol cliriach, defnydd mwy cyson o bwerau argyfwng sifil a gwell cydlynu ag awdurdodau lleol trwy gydol unrhyw ymateb i bandemig yn y dyfodol. 

“Chwaraeodd llywodraeth leol rôl ganolog yn ystod Covid-19, gan gefnogi pobl agored i niwed, cynnal gwasanaethau hanfodol a gweithio ochr yn ochr â phartneriaid mewn amgylchiadau hynod heriol. Rydym hefyd eisiau cydnabod ymroddiad ac ymdrechion eithriadol staff llywodraeth leol ledled Cymru, a aeth y tu hwnt i’r gofyn i gefnogi eu cymunedau drwy gydol y pandemig. Mae’n gadarnhaol bod yr Ymchwiliad wedi adlewyrchu ein tystiolaeth ac wedi cydnabod pwysigrwydd llywodraeth leol mewn unrhyw ymateb yn y dyfodol. 

“Mae’r Ymchwiliad wedi herio prif gyrff cyhoeddus yng Nghymru, gan gynnwys llywodraeth leol, i fod yn well parod ar gyfer y dyfodol. Byddwn nawr yn cymryd amser i archwilio canfyddiadau ddoe yn llawn ac yn gweithio’n agos gyda Llywodraeth Cymru a’n partneriaid i sicrhau bod yr argymhellion yn arwain at welliannau gwirioneddol mewn parodrwydd a gwytnwch ledled Cymru.” 

“Byddem yn croesawu brys i wneud ymateb ar y cyd yng Nghymru i argymhellion yr Ymchwiliad o Fodiwlau 1 a 2 gyda’i gilydd.” 

Bob haf, mae’r rhaglen, sy’n seiliedig ar addysg, yn cael ei chynnal mewn ysgolion ac yn darparu prydau iach am ddim a gweithgareddau cyfoethogi i blant ledled Cymru, gan eu helpu i gadw'n iach, yn egnïol ac yn gysylltiedig yn ystod yr egwyliau ysgol.  

Yn ogystal â darparu dau bryd y dydd, mae'r rhaglen hefyd yn cynnig gweithgareddau fel coginio, chwaraeon, celfyddydau creadigol a cherddoriaeth ac yn cefnogi dysgu anffurfiol i helpu plant i gadw'n iach, yn egnïol ac yn gysylltiedig yn ystod gwyliau'r haf. 

Mae'r hyn a ddechreuodd fel cynllun peilot Cyngor Caerdydd wedi tyfu i fod yn fenter genedlaethol, wedi'i chydlynu gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru (CLlLC) ac wedi'i hariannu gan Lywodraeth Cymru. Eleni, cynhaliwyd y cynllun ym mhob un o'r 22 awdurdod lleol ar draws 227 o ysgolion, gyda 14,880 o leoedd ar gael bob dydd. 

I nodi'r degfed pen-blwydd, cynhaliwyd Gwobrau Dathlu 10 Mlynedd Bwyd a Hwyl ddydd Iau 6 Tachwedd i gydnabod yr unigolion, ysgolion, byrddau iechyd a phartneriaethau sydd wedi gwneud y rhaglen yn llwyddiant mor fawr. 

Dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg, Lynne Neagle: 

"Dros y degawd diwethaf mae degau o filoedd o deuluoedd wedi cael eu helpu gan y Rhaglen Cyfoethogi Gwyliau Ysgol Bwyd a Hwyl.  

"Gyda chefnogaeth cyllid Llywodraeth Cymru, mae llwyddiant y rhaglen i lawr i'r staff a'r gwirfoddolwyr ymroddedig sydd wedi ffurfio partneriaethau gwych ag amrywiaeth o sefydliadau i ddarparu ystod amrywiol o gyfleoedd a gweithgareddau i bobl ifanc eu mwynhau, tra hefyd yn cael sgiliau maeth a phrydau iach.  

"Rwy'n falch o ymuno â'r gwobrau dathlu a thalu teyrnged i'r bobl sydd wedi chwarae rhan gadarnhaol wrth gefnogi plant a theuluoedd ledled Cymru. Llongyfarchiadau i bawb a enwebwyd." 

Dywedodd y Cynghorydd Lis Burnett, Llefarydd CLlLC dros Addysg: 

"Mae Food and Fun yn dangos beth y gellir ei gyflawni pan fydd cynghorau, ysgolion a phartneriaid yn gweithio gyda'i gilydd gyda phwrpas a rennir. Am ddeng mlynedd, mae'r rhaglen hon wedi cefnogi teuluoedd, cryfhau cymunedau, a rhoi cyfle i blant fwynhau haf iach a hapus. 

"Mae'r gwobrau yn ffordd wych o ddathlu brwdfrydedd ac ymrwymiad pawb sy'n cymryd rhan, o athrawon a staff arlwyo i hyfforddwyr chwaraeon a gwirfoddolwyr. Mae pawb sy'n cymryd rhan yn helpu i wneud y cynllun hwn yn uchafbwynt yr haf i gymaint o bobl ledled Cymru." 

Enillwyr y gwobrau oedd: 
Cydlynydd y Cyngor – Paul Williams, Gwasanaeth Ieuenctid Castell-nedd Port Talbot 
Cynllun gwobrwyo cydlynydd – Sabrina Amor, Ysgol Gynradd Herbertt Thompson 
Gwobr Staff y Cynllun - Luke Cross Ysgol Cwm Brombil 
Gwobr Arlwyo – Sarah Lever a Caroline Clatworthy, Arlwyo Pen-y-bont ar Ogwr 
Gwobr Gwirfoddolwr – Harri a Sion Colthard, Ysgol Calon y Cymoedd 
Gwobr y Bwrdd Iechyd – Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro 
Gwobrau Hyfforddwr Chwaraeon – MonLife 
Gwobr Gweithio Gyda'n Gilydd – Ysgol Gynradd Gymunedol Neyland 
Gwobr Effaith Ysgol – Gemma Ness Ysgol Awel Y Môr 
Gwobr Cyfraniad Rhagorol - Angharad Williams Ysgol y Gogarth, Ysgol Gynradd Chantelle Matthias Howardian
Gwobr Dewis y Plant – Justin Johnson Chwarae Torfaen 

Mae'r cyhoeddiad yn nodi y bydd unrhyw brosiect yn y dyfodol yn mynd trwy brosesau cynllunio manwl a rheoleiddio, gan gynnwys asesu amgylcheddol ac ymgysylltu â'r cyhoedd. Mae'r safle wedi cynnal seilwaith niwclear o'r blaen, ac mae gwaith cynharach sy'n gysylltiedig â phrosiect Horizon yn darparu profiad perthnasol i bartneriaid lleol wrth i drafodaethau fynd rhagddo. 

Bydd CLlLC yn parhau i weithio gyda Chyngor Ynys Môn, Llywodraeth Cymru a phartneriaid i sicrhau bod lleisiau lleol yn cael eu clywed wrth i gynlluniau ddatblygu a bod ystyriaethau cymunedol, amgylcheddol ac economaidd yn cael eu cydbwyso'n ofalus. 

Dywedodd llefarydd CLlLC ar ran yr Economi ac Ynni, y Cynghorydd Gary Pritchard: 

"Mae'r cyhoeddiad hwn yn gam pwysig ymlaen i'r rhanbarth. Gallai prosiect o'r raddfa hon gefnogi cyflogaeth o ansawdd uchel, cryfhau cadwyni cyflenwi lleol a chyfrannu at system ynni fwy diogel a charbon is i Gymru. 

"Os caiff ei ymdrin yn ofalus, mae gan y prosiect hefyd y potensial i ddod â manteision gwirioneddol drawsnewidiol i gymunedau ar draws Ynys Môn, gan greu cyfleoedd newydd i bobl leol, cefnogi buddsoddiad hirdymor a helpu'r ynys i dyfu mewn ffordd gynaliadwy." 

"Rydym hefyd yn cydnabod bod datblygu niwclear yn parhau i fod yn fater o ddadl i lawer o gymunedau. Mae'n hanfodol bod y prosiect yn esblygu mewn ffordd sy'n parchu pryderon lleol, yn diogelu'r iaith a'r diwylliant Cymraeg, ac yn sicrhau manteision hirdymor ystyrlon i bobl ar draws Ynys Môn a gogledd Cymru."